Przez dziesięciolecia sukces inwestycji budowlanej oceniano stosunkowo prosto. Liczyły się koszty realizacji, funkcjonalność, trwałość konstrukcji oraz – w ostatnich latach – efektywność energetyczna.

Jednak wraz z rozwojem architektury regeneracyjnej pojawia się zupełnie nowe pytanie: Czy budynek może pozostawić środowisko w lepszym stanie niż przed rozpoczęciem budowy?

Jeżeli odpowiedź ma być twierdząca, potrzebujemy również nowych sposobów oceny inwestycji. Nie wystarczy już wiedzieć, ile energii zużywa budynek. Coraz większego znaczenia nabiera jego wpływ na klimat, wodę, przyrodę oraz jakość życia ludzi.

To właśnie dlatego mówi się dziś o regeneracyjności budynku.

Dlaczego tradycyjne wskaźniki nie są już wystarczające?

Certyfikaty środowiskowe oraz wymagania dotyczące efektywności energetycznej znacząco podniosły jakość współczesnego budownictwa. Pozwalają ograniczać zużycie energii, emisję gazów cieplarnianych czy ilość odpadów.

Jednak większość z nich odpowiada przede wszystkim na pytanie: Jak bardzo udało się ograniczyć negatywny wpływ inwestycji?

Architektura regeneracyjna idzie o krok dalej. Interesuje ją nie tylko minimalizacja szkód, ale także tworzenie wymiernych korzyści dla środowiska i społeczności. Dlatego coraz częściej analizuje się szereg dodatkowych wskaźników.

1. Ślad węglowy – pełny obraz wpływu inwestycji na klimat

Najbardziej znanym wskaźnikiem pozostaje ślad węglowy. Jeszcze niedawno skupiano się głównie na emisjach związanych z użytkowaniem budynku – ogrzewaniem, chłodzeniem czy oświetleniem.

Obecnie coraz większą uwagę poświęca się również tzw. wbudowanemu śladowi węglowemu (embodied carbon), obejmującemu emisje powstające podczas:

• produkcji materiałów,
• transportu,
• budowy,
• remontów,
• rozbiórki,
• zagospodarowania odpadów.

W praktyce oznacza to analizę całego cyklu życia budynku (Life Cycle Assessment – LCA), a nie jedynie kosztów jego eksploatacji.

Coraz więcej inwestorów traktuje takie analizy jako standard przy podejmowaniu decyzji projektowych.

2. Ślad wodny – jak budynek wpływa na lokalny obieg wody?

Zmiany klimatu sprawiają, że gospodarka wodna staje się jednym z najważniejszych wyzwań współczesnych miast.

Dlatego projektanci coraz częściej oceniają:

• zużycie wody przez budynek,
• ilość wody zatrzymywanej na działce,
• możliwości infiltracji do gruntu,
• wykorzystanie deszczówki,
• ponowne użycie wody szarej.

W inwestycjach regeneracyjnych celem nie jest jedynie zmniejszenie zużycia wody pitnej, ale również przywrócenie możliwie naturalnego obiegu wody na danym terenie.

3. Bioróżnorodność – nowy wskaźnik jakości inwestycji

Jeszcze kilka lat temu wpływ inwestycji na lokalną przyrodę rzadko podlegał szczegółowej ocenie. Obecnie staje się jednym z kluczowych elementów projektowania.

Analizowane są między innymi:

• liczba zachowanych drzew,
• powierzchnia biologicznie czynna,
• liczba rodzimych gatunków roślin,
• nowe siedliska dla ptaków i owadów,
• ciągłość lokalnych korytarzy ekologicznych.

Coraz częściej celem jest osiągnięcie tzw. net gain, czyli sytuacji, w której po zakończeniu inwestycji wartość przyrodnicza terenu jest wyższa niż przed rozpoczęciem prac.

Takie podejście zyskuje na znaczeniu zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej.

4. Komfort użytkowników – regeneracja dotyczy również ludzi

Architektura regeneracyjna nie koncentruje się wyłącznie na środowisku. Jej celem jest również tworzenie przestrzeni wspierających zdrowie i dobrostan użytkowników.

Dlatego coraz częściej analizuje się:

• jakość powietrza wewnętrznego,
• dostęp do światła dziennego,
• komfort akustyczny,
• temperaturę i wilgotność,
• dostęp do zieleni,
• możliwość naturalnej wentylacji.

Badania pokazują, że odpowiednio zaprojektowane środowisko pracy, nauki czy zamieszkania może wpływać na zdrowie, koncentrację oraz satysfakcję użytkowników.

Coraz więcej inwestorów dostrzega, że komfort staje się równie ważnym parametrem jak efektywność energetyczna.

5. Wpływ społeczny – architektura budująca relacje

Nowoczesna inwestycja oddziałuje nie tylko na swoich użytkowników. Wpływa również na całe otoczenie.

Dlatego coraz częściej ocenia się:

• dostępność przestrzeni publicznych,
• bezpieczeństwo,
• integrację społeczną,
• dostępność dla osób z niepełnosprawnościami,
• możliwość aktywnego spędzania czasu,
• wpływ na lokalną gospodarkę.

Architektura regeneracyjna zakłada, że dobrze zaprojektowany budynek powinien wzmacniać lokalną społeczność, a nie jedynie zajmować określoną powierzchnię.

6. Wskaźniki i certyfikaty – jak oceniać budynki przyszłości?

Rosnące znaczenie architektury regeneracyjnej sprawia, że rozwijane są również nowe metody oceny inwestycji.

Obok dobrze znanych certyfikatów środowiskowych coraz większą rolę odgrywają narzędzia analizujące:

• pełny cykl życia budynku,
• ślad węglowy materiałów,
• odporność na zmiany klimatu,
• wpływ na bioróżnorodność,
• gospodarkę wodną,
• dobrostan użytkowników.

Coraz większym zainteresowaniem cieszą się również standardy, które wymagają wykazania rzeczywistych efektów środowiskowych po oddaniu budynku do użytkowania, a nie jedynie spełnienia założeń projektowych.

Od „less bad” do „net positive”

Największa zmiana zachodzi jednak nie w samych wskaźnikach, lecz w filozofii ich interpretacji. Przez wiele lat sukcesem było ograniczenie negatywnego wpływu inwestycji. Architektura regeneracyjna stawia znacznie ambitniejszy cel.

Coraz częściej mówi się o projektowaniu net positive, czyli takim, w którym budynek:

• produkuje więcej energii, niż zużywa,
• zatrzymuje więcej wody niż przed inwestycją,
• zwiększa bioróżnorodność,
• poprawia mikroklimat,
• wspiera zdrowie użytkowników,
• tworzy wartość społeczną dla lokalnej społeczności.

Innymi słowy – inwestycja zaczyna oddawać środowisku więcej, niż z niego pobiera.

Czy da się zmierzyć regeneracyjność?

Choć nie istnieje jeszcze jeden uniwersalny wskaźnik regeneracyjności, kierunek rozwoju branży jest wyraźny. Coraz więcej inwestorów oczekuje kompleksowej oceny obejmującej nie tylko parametry techniczne budynku, ale również jego wpływ na środowisko i ludzi.

To oznacza, że architekci, inżynierowie oraz projektanci krajobrazu coraz częściej współpracują z ekologami, specjalistami od analiz cyklu życia, hydrologami i ekspertami ESG.

Ocena inwestycji staje się procesem interdyscyplinarnym – podobnie jak samo projektowanie.

Podsumowanie

Przyszłość budownictwa nie będzie opierać się wyłącznie na projektowaniu coraz bardziej energooszczędnych budynków. Coraz większego znaczenia nabiera pytanie o to, jaki ślad pozostawia inwestycja – nie tylko w bilansie energetycznym, lecz także w krajobrazie, lokalnym ekosystemie i życiu mieszkańców.

Regeneracyjność budynku nie jest pojedynczym parametrem. To sposób myślenia, który pozwala ocenić, czy inwestycja aktywnie wspiera środowisko i społeczność, zamiast jedynie ograniczać negatywny wpływ.

Być może właśnie to stanie się w najbliższych latach nowym standardem odpowiedzialnego projektowania.

Literatura i źródła

1. European Commission – Level(s): The European framework for sustainable buildings
   https://environment.ec.europa.eu/topics/circular-economy/levels_en
   Oficjalny system UE oceny budynków w całym cyklu życia, obejmujący m.in. ślad węglowy, wodny, zdrowie użytkowników i gospodarkę o obiegu zamkniętym.
2. World Green Building Council – Bringing Embodied Carbon Upfront
   https://worldgbc.org/advancing-net-zero/embodied-carbon/
3. UNEP – Global Status Report for Buildings and Construction 2024
   https://www.unep.org/resources/global-status-report-buildings-and-construction
4. International Living Future Institute – Living Building Challenge
   https://living-future.org/lbc/
   Jeden z najbardziej wymagających standardów oceny budynków regeneracyjnych na świecie.
5. Cole, R. J. (2012). Transitioning from Green to Regenerative Design. Building Research & Information, 40(1), 39–53.
6. Gibbons, L., Hes, D. (2015). Working Regeneratively Across Scales. Journal of Cleaner Production, 109, 237–247.
7. ISO 14040 i ISO 14044 – normy dotyczące Life Cycle Assessment (LCA), stanowiące podstawę oceny śladu środowiskowego budynków.